2009

reisverslag sumatra

Sumatra, Tips

Hoeveel kilo mag je meenemen?
Het toegestane aantal kilogrammen dat je mee mag nemen in een vliegtuig bedraagt 20 kg. Voor duikers wordt door sommige internationale maatschappijen 10 kg extra toegestaan. Dit moet wel vooraf aangevraagd worden. Voor binnenlandse vluchten met kleine toestellen is 15 en soms 10 kg toegestaan. Overgewicht is, tenzij het vliegtuigje al overbeladen is, geen bezwaar. Voor een kilo betaal je ongeveer 1 euro.
Aangezien je in Indonesië, als je van het openbaar vervoer gebruik maakt, veelvuldig van vervoermiddel moet wisselen, is het slim om daar met je bagage rekening mee te houden. Een stevige rugzak (zonder uitwendig frame) of weekendtassen voldoen uitstekend. Hou kleren en dergelijke in plastic zakken. Bagage gaat vaak op het dak en het zeil dat er bij regen overheen gaat zit meestal vol met gaten. Kostbare of breekbare zaken moet je altijd in de bus bij je houden, bijvoorbeeld in een klein dagrugzakje.
Wat je zelf bij je moet hebben hangt af van waar je naar toe gaat. Vooral toiletpapier is buiten de grote plaatsen een onverkrijgbare luxe. Eigenlijk moet je constant een rol bij je hebben, tenzij je je net als de Indonesiërs spoelt met water. Tampons zijn vrijwel nergens verkrijgbaar, maandverband is wel te koop. Als je naar een afgelegen streek of een eilandje gaat moet je ervoor zorgen zaken als merksigaretten, films, batterijen en dergelijke mee te nemen, want dit soort artikelen zijn daar of niet te krijgen of veel duurder. Meestal worden in afgelegen gebieden uitsluitend kreteksigaretten verkocht. Zorg ervoor je eigen snorkel en duikbril bij je te hebben, want het ter plaatse te huren materiaal is vaak kapot of niet passend.

Kleding
Neem niet te strak zittende dunne katoenen kleding mee. Een windjack en een trui zijn vooral in de hoger gelegen gebieden geen overbodige luxe, 's avonds koelt het daar behoorlijk af. Het is niet nodig veel kleding mee te nemen omdat je kleren bijna overal kunt laten wassen. Kleding (kleine maten) is in Indonesië voor weinig geld te koop. Vergeet vooral geen petje tegen de al te felle zon en regenkleding mee te nemen. Een poncho is zeer geschikt, in een regenjas met mouwen wordt je door transpiratie net zo nat als van de regen.
Het is aan te raden bij aankomst een sarong te kopen. Deze kan op reis dienst doen als kledingstuk bij het baden en als laken, handdoek en draagzak. Thuis kunnen ze vervolgens als tafelkleed gebruikt worden.

Visumplicht voor Indonesië
Voor Indonesië hoef je sinds kort geen visum vooraf meer te regelen. Je ontvangt op de internationale luchthavens een toeristenvisum dat een maximum geldigheidsduur heeft van 30 dagen. Het visum kost $25. Indien je langer in Indonesie wenst te blijven moet je contact op nemen bij de ambassade.
Adresgegevens Indonesische Ambassade in Nederland:

Tobias Asserlaan 8
2517 KC Den Haag
070-3108100
070-3643331
Openingstijden maandag-vrijdag 09:00-13:00 en 14:00-17:00

Bij aankomst in Indonesie moet je een kaartje met persoonsgegevens invullen, waarvan een gedeelte bij de douane van inbeslag is genomen. Bewaar het overige gedeelte goed, deze moet je bij het verlaten van Indonesie afgeven bij de douane. Indien je dit kwijt raakt is het doorgaans wel mogelijk om bij vertrek op de luchthaven een ander in te vullen.

Omgangsvormen:
De onderlinge omgang tussen Indonesiërs is voor onze begrippen afstandelijk en formeel. Deels komt dit door het gebruik van de aanspreektitels als ''oudere broer/zus' en 'jongere broer/zus', deels door door de manier van groeten. Zoenen of andere intimiteiten, zoals omhelzen en elkaars hand vasthouden wordt als ongepast ervaren. De vrouwen- en mannenwereld zijn dan ook behoorlijk gescheiden, hetgeen toeristen vaak het foutieve idee geeft dat ze de enige heterosexuelen zijn.
Op sommige vragen zal een Indonesiër gauw bevestigend antwoorden, alleen om een vertwijfelde vreemdeling niet voor het hoofd te stoten. Vraag dus niet 'Is dit de weg naar ..?' maar 'Waar gaat deze weg naar toe?'
Toon je emoties zo min mogelijk! Boos worden in het openbaar is ontzettend ongepast, net als het duidelijk uiten van teleurstelling of verdriet. Gezichtsverlies moet ten allen tijde voorkomen worden. Lachen mag natuurlijk wel, en is vaak ook de juiste manier om met minder plezierige situaties om te gaan. Wordt bijvoorbeeld niet kwaad als iedereen staat lachen als jij over een tak struikelt. Sterker nog: lach flink mee!.
Hou je kritiek op de Indonesische maatschappij en politiek voor je, wij stellen het ook niet op prijs als een Fransman een grote mond heeft over ons drugsbeleid.
Aan de andere kant zijn Indonesiërs wel zeer direct in het leggen van contact. Contact wordt gelegd door het roepen van zinnen als 'Hello miester of miessus', 'Gip me pen' ,'Gip me bonbon', 'Gip me mannie' of je direct te onderwerpen aan een waslijst van vragen die duidelijkheid moeten verschaffen over hoe je heet, waar je vandaan komt, waar je heen wilt, je burgelijke staat, je kroost, je werk, wat je verdient en de prijs van je ticket.
Onder het geroep en deze vragenlijsten is niet uit te komen en ze zijn voor veel toeristen de voornaamste bron van ergernis (naast krappe en te hard rijdende bussen en geannuleerde vluchten). Indonesiërs leggen vragenlijsten ook onderling aan elkaar voor en zijn meestal oprecht geïnteresseerd in toeristen. Soms om hun Engels te oefenen, maar soms ook voor het aanzien dat het contact met een buitenlander hen in de gemeenschap geeft.
Besef dat oudere en hogergeplaatsten per definitie gelijk hebben. Ga er heel voorzichtig mee om als je een meningsverschil met hen hebt. De familie in bredere zin speelt een belangrijke rol in het leven van mensen, en de oudere familieleden hebben veel te zeggen over de jongere. Hierarchie werkt zo op allerlei manieren door in de samenleving. Veel waarde wordt eveneens gehecht aan het met elkaar eens zijn. In vergaderingen zoekt men altijd naar consensus. Hou er met alles wat je voor iemand doet rekening mee dat je die persoon verplicht om iets gelijkwaardigs terug te doen.

Geef verder nooit iets met de onreine linkerhand aan, doe je schoenen uit als je een huis binnengaat, leg nooit je voeten op tafel en raak nooit het hoofd van een Indonesiër aan. Het is onbeleefd naar iemand te wijzen. Wijzen doet een Indonesiër overigens met de duim.

Ondanks bovenstaande hoef je je over de omgang met Indonesiërs niet teveel kopzorgen te maken. Indonesiërs zijn makkelijk in de omgang, en met enige aanpassing zul je merken dat het contact met de bevolking snel gelegd wordt en dat deuren opengaan die voor degene die dit niet doet gesloten blijven.

Tafelen
Eten mag met je rechterhand. Nooit met je linkerhand, want dit is de hand waarmee je je billen afveegt. Geef hierom nooit iets met links aan. Voor degene die niet met de hand willen eten staat bestek (lepel en vork, geen mes) op tafel. Een vork mag je wel in de linkerhand nemen.
Als je ergens iets te drinken of te eten aangeboden krijgt moet je wachten tot de gastvrouw of gastheer je tot het nuttigen daarvan uitnodigt (silakan makan-silakan minum). Indonesiërs converseren niet tijdens het eten. Smakken tijdens en boeren na de maaltijd is heel gewoon.

Kleding
Hou er rekening mee dat Indonesië een islamitisch land is. Er gelden weliswaar niet zulke strenge voorschriften als in arabische landen -er wordt veel van ons gedrag door de vingers gezien- maar het wordt zeker op prijs gesteld als je gedekt gekleed gaat. (blouse & lange broek of rok). Met het in korte broek binnenstormen van een afgelegen desa om wild fotograferend de rustieke sfeer voor het nageslacht vast te leggen richt je veel schade aan.
Zorg ervoor zorgvuldig gekleed te gaan als je iets bij een officiële instantie moet regelen. Een ongeduldige toerist in korte broek en singlet is de favoriete prooi van de ambtenaren van de immigratiedienst.

Gezond op reis in de Indonesische archipel
Indonesië is een redelijk hygiënisch land, waar de kans op besmetting beduidend kleiner is dan in veel andere Derde-Wereld landen.
Met eten en drinken moet je voorzichtig zijn maar ook niet overdrijven. Water uit de kraan is nergens veilig, koop flessen mineraalwater of laat water 10 minuten koken. Veel drinken is in de tropen erg belangrijk. Donkere urine is een indicatie voor een slechte nierfunctie vanwege een tekort aan vocht. Vermijd rauw of niet goed doorbakken vlees en rauwe groenten. Wees voorzichtig met fruit dat ongeschild gegeten moet worden. Veel Indonesiërs in een restaurant is een graadmeter voor kwaliteit. Was vooral je handen voordat je gaat eten.

Ziekenhuizen in Indonesië
Tegenwoordig heeft bijna elk dorp een puskesmas, een soort mini-ziekenhuis waar elementaire hulp en verzorging geboden wordt. De puskesmas is vooral bedoeld voor preventieve zorg (voorlichting en inentingen). In de grotere steden zijn ziekenhuizen en doktoren die, hoewel de standaard lager ligt als in het westen, adequaat werken.
Draag verder een petje tegen de zon. Verder loop je in mandikamers snel voetschimmels op, draag daar altijd slippers. Korte broeken tijdens wandelingen door ruig terrein zijn ook af te raden. Als je ten val komt heb je gauw een schaafwond, om maar niet te spreken van het jezelf openhalen aan een 'tunggu sebentar' ('wacht even') zoals het weerhaakje van een rotanliaan genoemd wordt.

Inentingen
Je moet ruim voor vertrek beginnen met het slikken en spuiten tegen de verschillende tropische ziektes. Neem hierover contact op met de huisarts of de GG&GD. Als je medicijnen gebruikt moet je een geneesmiddelenkaart (verkrijgbaar bij de apotheek) bij je reispapieren bewaren. De douane ziet tegenwoordig namelijk in elke pil een XTC-pil. De meeste medicijnen zijn onder merknaam bij apotheken in Indonesië verkrijgbaar en zijn een stuk goedkoper dan thuis.

Malaria
Ondanks alle verhalen (lees fabels) is malaria een groot probleem, vooral in de kuststreken. Neem hiervoor Lariam- of paludrine-pillen mee. Het slikken van deze pillen sluit het risico malaria te krijgen niet voor 100 procent uit en het blijft zaak zo min mogelijk gestoken te worden. Dek je lichaam rond zonsondergang zoveel mogelijk met kleding af en gebruik een muggestift voor de blote plekken. Slaap onder een klamboe. Deze kun je het beste zelf bij je hebben. In Indonesië zijn grote 2-persoons klamboes te koop voor zo'n 3 euro. Deze hebben echter 4 bevestigingspunten en zijn dus moeilijk op te hangen.
Daarnaast kun je op je kamer muskietenspiralen (obat nyamuk bakar) branden, of de elektrische versie ervan gebruiken. De eerste is overal te koop en ligt vaak al op de hotelkamer, de tweede is minder belastend voor de luchtwegen en in de meeste supermarkten verkrijgbaar. Bij langdurige regenval is de kans malaria op te lopen groter.

Schurftmijt
In sommige gebieden op Sulawesi, zoals het Nationale Park Dumoga-Bone, het Tangkoko-Batuangus reservaat en het gebied rond het Posomeer komt schurftmijt voor. De onzichtbare mijtjes, die door de lokale bevolking gonone of kutu merah genoemd worden, graven zich onder de huid in (vooral rond de enkels) en veroorzaken een afschuwelijke jeuk die tot 2 weken kan aanhouden. Wanneer je in het regenwoud gaat zitten of stil blijft staan geef je de schurftmijt de kans zich te nestelen.
Advies: sta zo min mogelijk stil, besprenkel je sokken met autan en draag een lange broek die je in je sokken stopt. Beter nog is in plaats van autan benzyl benzoate te gebruiken, een middel dat bij apothekers te koop is.

Jamu
De Indonesiërs zijn fervente gebruikers van jamu's, traditionele brouwsels van wortels, bladeren en boomschors, een soort kruidendrankjes dus. Deze worden al honderden jaren door vrouwen bereid, en de recepten worden van generatie op generatie door gegeven. Wat er in zit zul je nooit precies te weten komen. Er zijn jamu's die ziektes genezen, het libido schijnen te verhogen en jamu's die vrouwen jeugdig en mooi houden. Jamu winkels tref je overal in Indonesië. De Midden-Javaanse stad Solo staat bekend als de bakermat van de jamu.

De rupiah
De Indonesische munteenheid is de rupiah (Rp). Om voorgoed af te rekenen met het tijdperk Suharto zijn er sinds kort nieuwe bankbiljetten geintroduceerd. Er zijn munten van 25, 50, 100 en 1000 rp en bankbiljetten van 100, 500, 1000, 5000, 10.000, 50.000 rp en 100.000 rp.
Pinnen en geld wisselen
Pinnen is geen enkel probleem meer in Indonesië, in de meeste grote plaatsen en toeristencentra bestaat de mogelijkheid daartoe (jouw pas dient wel voorzien te zijn van het Master- of Cirruslogo). Het is vanwege de commissie die je aan jouw bank moet betalen het slimst om de maximaal toegestane bedragen te pinnen. Deze verschillen echter per pinautomaat. Let erop dat je in Indonesië je pas terugneemt nadat je je geld hebt ontvangen. De kans is groot dat je deze in de automaat laat zitten, daar je van de automaten thuis gewend bent dat je eerst je pas dient terug te nemen, voordat je geld uit de automaat tevoorschijn komt.

Wissel of pin in de grote steden het geld dat je nodig denkt te hebben voor een verblijf in afgelegen gebieden. Pinautomaten zijn daar afwezig en de wisselmogelijkheid tijdrovend of nihil (daarnaast krijg je bij het wisselen altijd een rampzalig slechte koers).
De koers die je krijgt bij een ATM is voor heel Indonesie hetzelfde en dus niet afhankelijk van de plaats waar je pint. Je betaalt in Nederland of België een adminstratiebedrag per keer trekken, onafhankelijk van de hoeveelheid die je per keer trekt. Het meest gunstig is dus het maximale bedrag per keer te trekken. Dit kan alleen maar bij een aantal automaten die coupures van Rp 100.000 geven, zoals o.a. bij ATM’s van de BCA-bank. Je dient dan zelf het bedrag in te toetsen, dit bedrag verschijnt niet automatisch op het scherm (toest dan in ‘other amount’ en vul dan het gewenste bedrag in).
In de provinciehoofdsteden kun je euro inwisselen, in plaatsen waar nauwelijks toeristen komen kun je uitsluitend met dollars terecht en zelfs daarmee vaak niet eens. Voor contant geld krijg je iets meer dan voor traveller' cheques. Neem geen coupures kleiner dan 50 dollar mee, want daar krijg je meestal een slechtere koers voor. Het grote voordeel van euro's is dat er geen verschillende koersen zijn na gelang de grootte van het biljet. Voor € 25 krijg je evenveel als voor € 100. Beschadigde of bekraste biljetten worden niet geaccepteerd. Accepteer zelf overigens ook geen gescheurde rupiahbiljetten.
Tel vooral bij de moneychangers je geld altijd na. Op Bali en in andere toeristische streken hebben moneychangers er een handje van een verkeerd bedrag voor te rekenen of een paar blijetten minder te overhandigen dan waar je recht op hebt. Bereken dus altijd zelf ook na wat je aan rupiahs hoort te krijgen en tel het geld in bijzijn van degene die het je overhandigt.

Traveller' cheques leveren iets minder rupiahs op dan contant geld, maar zijn natuurlijk wel verzekerd tegen verlies of diefstal. Wissel ze voor de beste koers en korte wachttijd niet bij de bank maar bij de moneychanger. In feite zijn deze cheques niet meer echt nodig aangezien je in de meeste grote plaatsen kunt pinnen.

Met creditcards kom je buiten de provinciehoofdsteden niet ver, zowel voor wat betreft het opnemen van geld als het betalen van hotels of restaurants (voor het laatste wordt altijd een commissie van 3 procent berekend). Met Master- of Cirrus card kun je beter terecht dan met Visa card. De BCA berekent de minste commissie.
Geld overmaken vanuit het buitenland
Als je geld vanuit het buitenland moet laten overmaken is Bank Ekspor-Impor de beste keus. Hou er rekening mee dat dit soort transacties minimaal een week duren.
Geld onderweg
Zorg ervoor altijd voldoende kleingeld bij je te hebben. Wisselgeld is vaak niet voorhanden, vooral niet 's ochtends vroeg. Je maakt jezelf behoorlijk belachelijk als je een becak-rit of een tros bananen met een biljet van 50.000 rp wilt betalen. Bewaar je geld op een veilige plek, ook al omdat je slechte sier in de kampung maakt met een portemonnaie vol biljetten.
Fooien
Een fooi is -veel meer dan in Nederland- een aanvulling op het salaris. Vooral in de toeristische sector (kofferjongens, kamermeisjes, chauffeurs en gidsen) is men hiervan afhankelijk. Met uitzondering van de goedkoopste accommodatie rekenen de meeste hotels 15 tot 21 procent aan tax en servicekosten.
Sommige sjiekere restaurants brengen ook servicekosten in rekening. Deze fooien verdwijnen vrijwel altijd in de zak van de baas, geef daarom het bedienend personeel ook iets. In zeer eenvoudige en nog niet aan toeristen gewende restaurants en hotelletjes zal men hiervan vreemd opkijken.
Geef geen fooi als de service slecht was, zo'n verplicht nummer is het ook weer niet. Geef een kofferjongen €  0,25 per bagagestuk en het dubbele voor zware koffers. Rond de kosten voor een taxi altijd af, een fooi van ongeveer €  0,25 is normaal voor een korte rit.

Souveniers
De beste plek om souvenirs te kopen is natuurlijk Bali, waar je alle souvenirs van het land verzameld ziet. Hou er rekening mee dat veel antieke voorwerpen gisteren gemaakt zijn. Indonesiërs zijn meesters in vervalsen en oude Nederlandse munten worden geslagen terwijl je wacht. Toch is echt antiek geen zeldzaamheid in de souvenirwinkels van de archipel. Het gaat dan meestal om oud aardewerk dat afkomstig is uit Chinese graven. Wees echter uiterst terughoudend wanneer de lokale bevolking je bijzondere antieke voorwerpen aanbiedt. In eerste instantie om de praktijk van het schatgraven tegen te gaan, maar ook ter voorkoming van een gevangenisstraf of geldboete, aangezien de uitvoer van kostbaar antiek verboden is. De talrijke schatrovers die sinds de jaren '70 in Indonesië actief zijn, zijn een doorn in het oog van de Indonesische archeologische dienst. Met hun werk vernielen ze archeologische vindplaatsen die van enorm belang zijn bij het reconstrueren van de geschiedenis van het land. Veel unieke antieke voorwerpen zijn op deze manier spoorloos verdwenen. Bijzonder rampzalig was het roven van de voorouderbeelden in Torajaland in Sulawesi.
Haal voordat je met je antiek de grens over wilt gaan eerst een brief bij de archeologische dienst waarin ze toestemming verlenen voor de export van het voorwerp.

Prijzen
Voor bezoekers uit het westen is Indonesië een goedkoop vakantieland. De Grote Sunda-eilanden zijn voor de toerist het goedkoopst, eilanden als Sulawesi gemiddeld 10 tot 20 procent duurder. Wat een reis door de archipel gaat kosten is moeilijk te zeggen. Iemand die low-budget reist en dus in losmens overnacht, eet waar de lokale bevolking eet, thee en water drinkt, van het openbaar vervoer gebruik maakt en zelden of nooit een gids inhuurt is ongeveer €  10 per dag kwijt. Iemand die transport chartert, vaak een gids inhuurt, daar waar mogelijk van het vliegtuig gebruik maakt, in de duurdere hotels (voor zover aanwezig) slaapt, altijd in Chinese restaurants of dure hotels eet en bier drinkt geeft minimaal 4 keer zoveel uit.

Fooien
Een fooi is -veel meer dan in Nederland- een aanvulling op het salaris. Vooral in de toeristische sector (kofferjongens, kamermeisjes, chauffeurs en gidsen) is men hiervan afhankelijk. Met uitzondering van de goedkoopste accommodatie rekenen de meeste hotels 15 tot 21 procent aan tax en servicekosten.
Sommige sjiekere restaurants brengen ook servicekosten in rekening. Deze fooien verdwijnen vrijwel altijd in de zak van de baas, geef daarom het bedienend personeel ook iets. In zeer eenvoudige en nog niet aan toeristen gewende restaurants en hotelletjes zal men hiervan vreemd opkijken.
Geef geen fooi als de service slecht was, zo'n verplicht nummer is het ook weer niet. Geef een kofferjongen €  0,25 per bagagestuk en iets meer voor zware koffers. Rond de kosten voor een taxi altijd af, een fooi van ongeveer €  0,25 euro is normaal.

Afdingen
Afdingen (tawarren) is in Indonesië de normaalste zaak van de wereld. Op een markt ding je af, in een supermarkt niet. Hou er rekening mee dat toeristen voor veel zaken meer betalen als de lokale bevolking. Soms is dit officieel (een vliegticket, een boottocht), soms niet. Het gaat erom snel bekend te worden met wat iets hoort te kosten. Indonesiërs hebben feilloos door of je een ouwe rot bent en zullen de kersverse toerist het dubbele laten betalen voor een fles water, een bemo-ritje of een tros bananen. Door wat rond te kijken in een supermarkt kun je erachter komen wat de normale prijzen zijn. Let er in een bemo, bus of eethuisje op wat de lokale bevolking betaalt.
Persoonlijk hebben wij er geen moeite mee af en toe iets teveel te betalen, zolang het niet de spuigaten uitloopt. Becakrijders vragen standaard veel te veel voor een ritje, ding hierop af, de lokale bevolking doet dit ook.
Afdingen is geen sport of grap, maar een normale gang van zaken. Laat vooral bij souvenirs vooral niet merken dat je iets heel graag wil hebben, dit verdubbelt de prijs. Vraag terloops naar de prijs van iets en begin alleen als je iets wilt kopen met afdingen. Bevalt het laatste bod niet is het zaak met een vriendelijke glimlach door te lopen. Als de verkoper je dan niet terugfluit weet je dat jouw laatste bod te laag lag.

Openingstijden
Hou er rekening mee dat openingstijden in Indonesië met een korrel zou genomen moeten worden. Vaak sluit men de tent al vroeger.
Straatventers
Bijna alles wat je zo'n beetje in de winkel kunt kopen wordt ook door straatventers verkocht. Het is onvoorstelbaar hoe ingenieus sommigen de aandacht trekken, vaak alleen al doordat ze de inventaris van een hele winkel op een karretje hebben weten te stapelen.

Souveniers van Lombok
Traditioneel Sasak handwerk zijn gevlochten manden en aardewerk schalen, kruiken en borden. In Niyur Baya (Mataram) en Sepak (Tanjung) woren prachtige manden, de Ketak, gemaakt. In Rungkang maakt men houten kleding- en juwelenkistjes. In de dorpen Ganti en Sengkerang in Midden-Lombok worden meubels en manden van rotan gemaakt. In Desa Sesela (langs de weg van het vliegveld naar Pemenang) wonen enkele houtsnijders. Hun houtsnijwerk is vrij grof, meestal dierfiguren waarvan het hoofd een deksel is en van binnen dus hol zijn.

Fotograferen in Indonesië
Wees niet zuinig met het meenemen van extra geheugenopslag voor je digitale camera als je naar Indonesië gaat, want er valt enorm veel vast te leggen en voordat je het beseft heb je weer geheugenkaartje vol. Vooral kinderen vinden het leuk gefotografeerd te worden. Ook de meeste volwassenen vinden het leuk om te poseren. Vraag het wel eerst (boleh foto) of laat zien wat je van plan bent. Voor het poseren voor foto's wordt in toeristische gebieden af en toe geld gevraagd. Wees extra terughoudend bij moslims (vooral vrouwen) en religieuze feesten.
Je zult in Indonesië waarschijnlijk ook gaan fotograferen in de natuurgebieden. Om details en dieren in dicht regenwoud te fotograferen moet je altijd een telelens paraat te hebben, vooral als je een boottocht maakt over een rivier waarlangs veel dieren leven.